صدقهء صوم را توضيح دهند ؛ فانهم لا يعلمون من زكات الفطرة الواجبة شيئا ؛ « 1 » ( آنان دربارهء زكات فطرهء واجب چيزى نمىدانند ) . پس از آن ، در دوران بنى اميه اين ناآگاهى دينى بر شدت خود افزود ، چنان كه دكتر على حسن مىنويسد : . . . انه فى اثناء عصر بنى أميّة الذين كانوا لا يهتمون كثيرا بامور الدين ، كان الشعب فى الواقع قليل الفهم و المعرفة للفقه و مسائل الدين و لم يكن يعرف من هذه الشئون الا اهل المدينة وحدهم . « 2 » در دوران بنى اميه كه به امور دينى توجه چندانى نمىشد ، مردم نسبت به فقه و مسائل دينى آگاهى نداشتند و چيزى از آن نمىفهميدند و تنها اهل مدينه بودند كه از اين گونه مسائل آگاهى داشتند . در منابع ديگر نيز آمده كه در طول نيمهء دوم قرن اول هجرى ، مردم حتى كيفيت اقامهء نماز و گزاردن حج را نيز نمىدانستند . « 3 » انس بن مالك با نگاهى به روزگار خويش مىگفت : ما أعرف شيئا ممّا كان على عهد رسول الله . قيل : الصلاة ! قال : أ ليس صنعتم ما صنعتم فيها . « 4 » از آنچه كه در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله معمول بود ، چيزى نمىبينم . ! گفتند : نماز ! گفت : چه تحريفهايى كه در اين نماز انجام نداديد ! همهء اينها دليل است بر فراموش شدن فقه در ميان عامه كه به درستى يكى از مهمترين دلائل پرداختن امام باقر و امام صادق عليهما السّلام به فقه ، احياى آن در ميان مردم و جلوگيرى از تحريفى است كه به يقين در تدوين و بازنويسى فقه روى مىداد . امام باقر عليه السّلام نمايندهء مكتب اهل بيت و از اولين بانيان فقه و تفسير از ديدگاه مكتب شيعه . از نظر اين مكتب دسترسى به علوم اصيل اسلامى تنها از طريق اهل بيت ، كه باب علم رسول خدا هستند ، ممكن است و به همين جهت در كلمات امام

--> ( 1 ) . الإحكام فى الاصول الأحكام ، ج 2 ، ص 131 ( 2 ) . نظرة عامة فى تاريخ الفقه الاسلامى ، ص 110 ( 3 ) . كشف القناع فى حجية الاجماع ، ص 56 ( 4 ) . ضحى الاسلام ، ج 1 ، ص 386 ؛ به نقل از بخارى و ترمذى ، نك : جامع البيان العلم ، ج 2 ، ص 244 ؛ دراسات و بحوث فى التاريخ و الاسلام ، ج 1 ، ص 57 - 56